జైళ్లో సగం శిక్ష పూర్తయిందా? వెంటనే విడుదల చేయాల్సిందే: సుప్రీంకోర్టు సంచలన ఉత్తర్వులు

(కొత్త చట్టం BNSS సెక్షన్ 479 అమలుపై స్పష్టత – దేశవ్యాప్తంగా 3,500 మంది ఖైదీలకు ఊరట – మొదటిసారి నేరం చేసిన వారికి ‘వన్ థర్డ్’ రూల్ వర్తింపు)

న్యూఢిల్లీ, 03 జనవరి 2026 (లీగల్ రిపోర్టర్): భారతీయ న్యాయ వ్యవస్థలో దీర్ఘకాలంగా నెలకొన్న సమస్య “అండర్ ట్రయల్ ఖైదీల” (Undertrial Prisoners) విషయంలో సుప్రీంకోర్టు శుక్రవారం (జనవరి 2) చారిత్రాత్మక తీర్పును వెలువరించింది. కొత్తగా అమల్లోకి వచ్చిన భారతీయ నాగరిక్ సురక్ష సంహిత (BNSS – 2023) లోని సెక్షన్ 479 ని ఎలా అమలు చేయాలో స్పష్టం చేస్తూ, దేశవ్యాప్తంగా జైళ్లలో మగ్గుతున్న వేలాది మందికి విముక్తి కల్పించే మార్గాన్ని సుగమం చేసింది.

కేసు నేపథ్యం: “జైలు అనేది మినహాయింపు మాత్రమే, బెయిల్ అనేది హక్కు” (Bail is rule, Jail is exception) అనే సూత్రం ఉన్నప్పటికీ, దేశంలోని జైళ్లలో 70% మంది విచారణ ఖైదీలే ఉన్నారు. వీరంతా ఏళ్ల తరబడి విచారణ పూర్తి కాక జైళ్లలో మగ్గుతున్నారు. దీనిపై దాఖలైన ప్రజా ప్రయోజన వ్యాజ్యాన్ని (W.P. Civil No: 452/2025) విచారించిన జస్టిస్ బి.ఆర్. గవాయ్ మరియు జస్టిస్ కె.వి. విశ్వనాథన్ లతో కూడిన ధర్మాసనం కీలక ఆదేశాలు జారీ చేసింది.

సెక్షన్ 479 (BNSS) ఏం చెబుతోంది? పాత CrPC లోని సెక్షన్ 436A స్థానంలో, కొత్త చట్టం BNSS లో సెక్షన్ 479 ని చేర్చారు. దీని ప్రకారం:

ఏదైనా నేరానికి చట్టం నిర్దేశించిన గరిష్ట శిక్షా కాలంలో (Maximum Imprisonment), సగం కాలం (Half of the sentence) జైల్లో గడిపిన విచారణ ఖైదీని, కోర్టు వ్యక్తిగత పూచీకత్తుపై (Personal Bond) విడుదల చేయాలి.

కీలక మార్పు: కొత్త చట్టం ప్రకారం, నిందితుడు గనుక “మొదటిసారి నేరస్థుడు” (First-time Offender) అయితే, అతను గరిష్ట శిక్షలో కేవలం మూడో వంతు (1/3rd) కాలం పూర్తి చేసుకుంటేనే బెయిల్ కు అర్హుడు. ఇది విప్లవాత్మక మార్పు.

సుప్రీంకోర్టు ఆదేశాలు – గణాంకాలు: కొత్త చట్టం జూలై 2024 నుండి అమల్లోకి వచ్చినప్పటికీ, పాత కేసులకు ఇది వర్తిస్తుందా లేదా అనే సందిగ్ధతలో కింది కోర్టులు ఉన్నాయి. దీనిపై సుప్రీంకోర్టు స్పష్టత ఇస్తూ, “సెక్షన్ 479 అనేది రెట్రోస్పెక్టివ్ (Retrospective) గా కూడా వర్తిస్తుంది. అంటే పాత కేసుల్లో ఉన్న ఖైదీలకు కూడా ఈ ప్రయోజనం ఇవ్వాలి” అని తేల్చి చెప్పింది.

దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న జైలు సూపరింటెండెంట్లు తక్షణమే అర్హులైన ఖైదీల జాబితాను సిద్ధం చేయాలి.

ఈ ప్రక్రియను రెండు వారాల్లోగా (14 రోజుల్లో) పూర్తి చేసి, సంబంధిత కోర్టులకు నివేదిక ఇవ్వాలి.

ఎన్.సి.ఆర్.బి (NCRB) తాజా గణాంకాల ప్రకారం, ఈ తీర్పు వల్ల దేశవ్యాప్తంగా సుమారు 3,500 నుండి 5,000 మంది ఖైదీలు తక్షణమే విడుదలయ్యే అవకాశం ఉంది.

రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 21 (జీవించే హక్కు) ప్రకారం, విచారణలో జాప్యం జరిగినప్పుడు నిందితుడిని జైల్లో ఉంచడం శిక్షతో సమానమని కోర్టు వ్యాఖ్యానించింది. నిరుపేద ఖైదీలకు ఈ తీర్పు పెద్ద ఊరటనిస్తుంది.