పోలీసులే ‘సెర్చ్ వారెంట్లు’ జారీ చేసుకోవచ్చా? – చట్టంలో ఆ అధికారం ఎక్కడుంది?

(తెలంగాణ పోలీసుల తీరుపై హైకోర్టు కీలక ప్రశ్నలు – నిబంధనలు తెలపాలని ఆదేశం)

హైదరాబాద్, లీగల్ రిపోర్టర్: రాజ్యాంగం పౌరులకు కల్పించిన స్వేచ్ఛ, గోప్యతా హక్కులకు భంగం వాటిల్లకూడదని స్పష్టం చేస్తూ, తెలంగాణ హైకోర్టు పోలీసుల పనితీరుపై ఆదివారం (జనవరి 4) కీలక వ్యాఖ్యలు చేసింది. పోలీసు అసిస్టెంట్ కమిషనర్ (ACP) మరియు కమిషనర్ స్థాయి అధికారులే స్వయంగా “సెర్చ్ వారెంట్లు” (Search Warrants) జారీ చేసుకుంటూ తనిఖీలు చేపట్టడాన్ని సవాలు చేస్తూ దాఖలైన ప్రజా ప్రయోజన వ్యాజ్యంపై ప్రధాన న్యాయమూర్తి ధర్మాసనం విచారణ చేపట్టింది.

ఏ చట్టం అధికారం ఇచ్చింది? తెలంగాణ హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి జస్టిస్ అపరేశ్ కుమార్ సింగ్, మరియు జస్టిస్ మోహియుద్దీన్‌ లతో కూడిన ధర్మాసనం ఈ పిటిషన్‌ను విచారించింది. ఈ సందర్భంగా ధర్మాసనం పోలీసుల తీరుపై సూటి ప్రశ్నలు వేసింది. “సాధారణంగా సెర్చ్ వారెంట్ జారీ చేసే అధికారం జ్యుడీషియల్ మెజిస్ట్రేట్ లకు ఉంటుంది. కానీ, పోలీసు అధికారులే తమకు తాముగా వారెంట్లు జారీ చేసుకుని ఇళ్లలో సోదాలు చేయడానికి ఏ చట్టం అనుమతిస్తోంది? దీనికి సంబంధించి ప్రభుత్వం జారీ చేసిన జీవోలు (G.O.) ఏమైనా ఉన్నాయా? ఉంటే వాటిని కోర్టుకు సమర్పించండి” అని ధర్మాసనం ప్రభుత్వాన్ని ఆదేశించింది.

పిటిషనర్ వాదన: ‘కార్డన్ అండ్ సెర్చ్’ పేరుతో హక్కుల హరణ సామాజిక కార్యకర్త విజయగోపాల్ ఈ పిటిషన్‌ను దాఖలు చేయడమే కాకుండా, వ్యక్తిగత హోదాలో (Party-in-person) వాదనలు వినిపించారు. ఆయన తన వాదనలో పలు కీలక అంశాలను లేవనెత్తారు:

అధికార దుర్వినియోగం: హైదరాబాద్ సిటీ పోలీస్ యాక్ట్ సెక్షన్ 47 మరియు సీఆర్పీసీ (CrPC) సెక్షన్ 93లను పోలీసులు తమకు అనుకూలంగా మార్చుకుని దుర్వినియోగం చేస్తున్నారు.

మెజిస్ట్రేట్ అధికారాలు: చట్టం ప్రకారం ఒక ఇంటిని సోదా చేయాలంటే జ్యుడీషియల్ మెజిస్ట్రేట్ అనుమతి (వారెంట్) తప్పనిసరి. కానీ, పోలీసులు ఆ అధికారాలను తమ చేతిలోకి తీసుకున్నారు.

గోప్యతకు భంగం: నేరస్థులను పట్టుకోవడం, అక్రమ వలసదారులను గుర్తించడం అనే కారణాలతో ‘కార్డన్ అండ్ సెర్చ్’ (Cordon and Search) పేరుతో అర్ధరాత్రి, అపరాత్రి లేకుండా సామాన్యుల ఇళ్లలోకి చొరబడుతున్నారు. వారెంట్ లేకుండానే గుర్తింపు పత్రాలు (ID Cards) అడుగుతూ ప్రజలను భయభ్రాంతులకు గురిచేస్తున్నారు.

[Photo Placeholder 2: పోలీసులు కార్డన్ అండ్ సెర్చ్ నిర్వహిస్తున్న ఫైల్ ఫోటో – ముఖాలు స్పష్టంగా లేనిది] (Caption: నగరంలో కార్డన్ అండ్ సెర్చ్ నిర్వహిస్తున్న పోలీసులు – ఫైల్ ఫోటో)

కోర్టు విశ్లేషణ: భద్రత ముఖ్యం – కానీ చట్టం ఇంకా ముఖ్యం ఇరుపక్షాల వాదనలు విన్న ధర్మాసనం సమతుల్యమైన వ్యాఖ్యలు చేసింది. “ప్రజా భద్రత (Public Safety) కోసం పోలీసులు చేస్తున్న కృషిని, వారి శ్రమను మేము అభినందిస్తున్నాము. నేర నియంత్రణలో వారి పాత్ర కీలకం. అయితే, ఆ పేరుతో చట్టాన్ని అతిక్రమించే అధికారం ఎవరికీ లేదు. చట్టం నిర్దేశించిన పద్ధతిలోనే (Procedure established by law) సోదాలు జరగాలి” అని హైకోర్టు స్పష్టం చేసింది.

ఆదేశాలు: భారతీయ న్యాయ సంహిత (BNS) లేదా పాత సీఆర్పీసీలోని ఏ సెక్షన్ల కింద పోలీసు అధికారులకు సెర్చ్ వారెంట్లు జారీ చేసే అధికారం ఉందో పూర్తి వివరాలతో కౌంటర్ దాఖలు చేయాలని అడ్వకేట్ జనరల్ ను ఆదేశించింది. తదుపరి విచారణను రెండు వారాలకు వాయిదా వేసింది.

ఈ కేసు తీర్పు భవిష్యత్తులో పోలీసుల తనిఖీ విధానాలపై, ముఖ్యంగా హైదరాబాద్ నగరంలో తరచుగా జరిగే ‘కార్డన్ అండ్ సెర్చ్’ ఆపరేషన్లపై తీవ్ర ప్రభావం చూపించే అవకాశం ఉంది.