పోలీసులకు హైకోర్టు షాక్:

గంజాయి కేసుల్లో ‘నోటి మాట’ చెల్లదు!

– నిబంధనలు పాటించని సోదాలు చెల్లవు: హైకోర్టు స్పష్టీకరణ – ఎన్‌డిపిఎస్ చట్టం సెక్షన్ 50 అమలులో అలసత్వంపై ఆగ్రహం – నిందితుడికి ‘బెనిఫిట్ ఆఫ్ డౌట్’.. కేసు కొట్టివేత

మాదక ద్రవ్యాల నియంత్రణ చట్టం (NDPS Act, 1985) కింద కేసులు నమోదు చేసేటప్పుడు పోలీసులు ప్రదర్శిస్తున్న అత్యుత్సాహం లేదా నిర్లక్ష్యంపై తెలంగాణ హైకోర్టు తీవ్ర అభ్యంతరం వ్యక్తం చేసింది. నిందితుల నుంచి గంజాయి లేదా ఇతర మత్తు పదార్థాలు స్వాధీనం చేసుకునేటప్పుడు (Search and Seizure), చట్టం నిర్దేశించిన ‘తప్పనిసరి నిబంధనలు’ (Mandatory Provisions) పాటించకుండా, కేవలం “నిందితుడిని అడిగాం, అతను ఒప్పుకున్నాడు” అని పోలీసులు చెప్పే ‘నోటి మాట’ (Oral Statement) కోర్టులో సాక్ష్యంగా నిలబడదని హైకోర్టు తేల్చిచెప్పింది.

ఈ నేపథ్యంలో, ఒక గంజాయి రవాణా కేసులో పోలీసులు సరైన ప్రొసీజర్ పాటించనందున, నిందితుడికి ‘బెనిఫిట్ ఆఫ్ డౌట్’ (అనుమాన నివృత్తి ప్రయోజనం) ఇస్తూ, అతడిని నిర్దోషిగా ప్రకటిస్తూ తీర్పు వెలువరించింది.

అసలు వివాదం ఏమిటి? (The Core Legal Issue)

పోలీసులు ఒక వ్యక్తిని సోదా (Search) చేసి, అతని దగ్గర గంజాయి ఉందని కేసు పెట్టినప్పుడు, ఆ సోదా ఎలా జరిగింది అనేది కోర్టుకు చాలా ముఖ్యం. చాలా కేసుల్లో పోలీసులు పంచనామాలో ఇలా రాస్తున్నారు:

“మేము నిందితుడికి మా గెజిటెడ్ ఆఫీసర్ ముందు సోదా చేయించుకునే హక్కు ఉందని చెప్పాము. కానీ అతను ‘అవసరం లేదు, మీరే సోదా చేయండి’ అని నోటితో చెప్పాడు.”

హైకోర్టు తాజా తీర్పు ప్రకారం.. ఇలా పోలీసులు చెప్పుకుంటూ పోతే సరిపోదు. నిందితుడు నిజంగా తన హక్కును వదులుకున్నాడా? లేదా పోలీసులు బలవంతంగా సోదా చేశారా? అనే దానికి లిఖితపూర్వక ఆధారాలు ఉండాలి.

కీలకమైన సెక్షన్ 50 (Section 50 of NDPS Act):

ఈ కేసులో ప్రధాన పాత్ర పోషించింది NDPS Act Section 50. ఇది నిందితుడికి రక్షణ కవచం లాంటిది.

• నిబంధన: ఏదైనా మత్తు పదార్థం ఉందనే అనుమానంతో ఒక వ్యక్తిని సోదా చేసే ముందు, ఆ వ్యక్తికి “మిమ్మల్ని ఒక గెజిటెడ్ ఆఫీసర్ లేదా మేజిస్ట్రేట్ సమక్షంలో సోదా చేయించుకునే హక్కు ఉంది” అని పోలీసులు తప్పనిసరిగా తెలియజేయాలి.
• హైకోర్టు అబ్జర్వేషన్: ఈ హక్కును నిందితుడికి తెలియజేశారా లేదా అనేది కేవలం పోలీసుల మాటల (Oral Evidence) ద్వారా కాకుండా, స్పష్టమైన రాతపూర్వక నోటీసు (Written Notice) ద్వారా నిరూపితం కావాలి.

సుప్రీం కోర్టు తీర్పులనే ప్రామాణికం (Supreme Court Precedents):

తెలంగాణ హైకోర్టు ఈ తీర్పు ఇవ్వడానికి సుప్రీం కోర్టు గతంలో ఇచ్చిన ల్యాండ్‌మార్క్ జడ్జిమెంట్లనే ఆధారంగా తీసుకుంది. మన స్టోరీకి బలం చేకూర్చే ఆ తీర్పులు ఇవే:

1. విజయ్‌సింహ్ చందుభా జడేజా vs గుజరాత్ రాష్ట్రం (2011)
   • (Vijaysinh Chandubha Jadeja vs. State of Gujarat, 2011)
   • సుప్రీం కోర్టు రాజ్యాంగ ధర్మాసనం ఏం చెప్పిందంటే: “సెక్షన్ 50 కింద నిందితుడికి ఉన్న హక్కును పోలీసులు స్పష్టంగా తెలియజేయాలి. ఇది ఏదో మొక్కుబడి తంతు కాదు. నిబంధనలు పాటించకపోతే, స్వాధీనం చేసుకున్న గంజాయిని సాక్ష్యంగా పరిగణించలేము.”
2. ఆరిఫ్ ఖాన్ vs ఉత్తరాఖండ్ రాష్ట్రం (2018)
   • (Arif Khan @ Agha Khan vs State of Uttarakhand, 2018)
   • ఈ కేసులో కూడా పోలీసులు “నిందితుడు గెజిటెడ్ ఆఫీసర్ వద్దకు వెళ్లడానికి నిరాకరించాడు” అని చెప్పారు. కానీ సుప్రీం కోర్టు, “నిందితుడు వద్దన్నా సరే, సోదా చేసేటప్పుడు గెజిటెడ్ ఆఫీసర్ లేదా మేజిస్ట్రేట్ ఉండాల్సిందే” అని తీర్పునిచ్చింది. ఈ తీర్పు పోలీసులకు పెద్ద షాక్.

పోలీసులు చేస్తున్న తప్పులు ఇవే (Common Procedural Lapses):

1. నోటీసు ఇవ్వకపోవడం: సోదా చేసే ముందు నిందితుడికి రాతపూర్వక నోటీసు ఇవ్వకుండా, డైరెక్టుగా జేబులు లేదా బ్యాగులు వెతకడం.
2. అవగాహన కల్పించకపోవడం: “గెజిటెడ్ ఆఫీసర్ అంటే ఎవరు? మేజిస్ట్రేట్ అంటే ఎవరు?” అని నిందితుడికి అర్థమయ్యేలా చెప్పకపోవడం.
3. పంచనామాలో లోపాలు: సోదా సమయంలో పంచుల (Witnesses) సంతకాలు లేకపోవడం లేదా వారు పోలీసులకు అనుకూలంగా ఉండటం.

తీర్పు ప్రభావం (Impact of Judgment):

తాజా హైకోర్టు తీర్పుతో పోలీసు శాఖ అప్రమత్తం కావాల్సి ఉంది.

• ఇకపై ప్రతి గంజాయి కేసులోనూ, సోదా చేసే సమయంలో పోలీసులు వీడియో రికార్డింగ్ చేయడం లేదా రాతపూర్వక నోటీసులు ఇవ్వడం తప్పనిసరి అవుతుంది.
• కేవలం ఎఫ్.ఐ.ఆర్ (FIR) నమోదు చేస్తే సరిపోదు, చార్జిషీటు వేసేటప్పుడు ప్రొసీజర్ పాటించినట్లు ఆధారాలు చూపించకపోతే, నిందితులు తేలికగా బెయిల్ పొందే లేదా కేసు కొట్టేయించుకునే అవకాశం ఉంది.

“చట్టాన్ని రక్షించే వారే చట్టాన్ని ఉల్లంఘించకూడదు” అనే సూత్రాన్ని హైకోర్టు మరోసారి గుర్తుచేసింది. నేరస్తులను పట్టుకోవడం ఎంత ముఖ్యమో, వారిని పట్టుకునేటప్పుడు చట్టబద్ధమైన పద్ధతులు పాటించడం కూడా అంతే ముఖ్యం. లేదంటే శ్రమంతా బూడిదలో పోసిన పన్నీరే అవుతుంది.